Đạo Mẫu trong tín ngưỡng Việt Nam

tam-toa-thanh-mau

Đạo Mẫu trong hệ thống tôn giáo và tín ngưỡng của người Việt Nam.
Trong đời sống tâm linh của con người Việt Nam đã từng tồn tại rất nhiều hình thức tín ngưỡng tôn giáo khác nhau. Trước nhất là các tín ngưỡng, các tục thờ mang tính bản địa hay mang đậm bản địa, như thờ cúng tổ tiên, thờ Thành Hoàng ở các làng xã, thờ các vị Thần (tổ sử các nghề, các vị thần linh bảo trợ, các anh hùng có công với dân với nước…); các tôn giáo du nhập từ bên ngoài như: Phật giáo, Khổng giáo, Lão giáo, Thiên Chúa giáo, Ấn giáo, Hồi giáo; một số tôn giáo mang tính địa phương như: Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo… Người Việt Nam chấp nhận mọi thứ tín ngưỡng tôn giáo, dù bản địa hay ngoại lai, miễn là nó phù hợp với nền tảng đạo đức Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín.

nhan-nghia-le-tri-tin

Các tôn giáo tín ngưỡng này không rạch ròi phân biệt, mà chúng thường thâm nhập và lồng ghép vào nhau. Người theo đạo Phật vẫn thờ cúng tổ tiên, Thành Hoàng, Thờ Thần, Mẫu… Các tôn giáo từ ngoài du nhập vào thường bị biến dạng để thích ứng với đời sống tâm linh của con người Việt Nam, nên xu hướng “dân gian hóa” các tôn giáo là hiện tượng dễ thấy, như với đạo Phật, đạo Khổng, đạo Lão và mức độ nào đó cả đạo Thiên Chúa nữa. Người Việt Nam theo nhiều đạo, nhưng không hướng về các giáo lý cao xa hay cuồng tín si mê, mà chủ yếu là khai thác các mặt đạo lý, cách thức ứng xử giữa con người và con người. Thoát thai từ đạo Thờ Thần và chịu những ảnh hưởng của Đạo giáo Trung Quốc, Đạo Mẫu với tư cách là một biến thể của Đạo giáo Việt Nam đã và đang thâm nhập và ảnh hưởng tới các tín ngưỡng tôn giáo khác.
Cùng một loại hình Đạo giáo, Đạo Mẫu rất gần gũi với đạo thờ Tiên trong cả quan niệm, thần điện và nghi thức thờ cúng. Hơn thế vị thần chủ của Đạo Mẫu là Liễu Hạnh đồng thời cũng là một vị Tiên tiêu biểu của Việt Nam. Đấy là chưa kể các hình thức nghi lễ cầu Tiên, luyện đồng, giảng bút của hai loại dạo này cũng có rất nhiều nét vay mượn của nhau. Tương tự như vậy ta có thể nói tới mối quan hệ đồng thời lại là một trong bốn vị Thánh Bất Tử.
Cùng xuất phát từ đạo thờ Thần, nhưng giữa Đạo Mẫu và thờ Thành Hoàng các làng xã ít có quan hệ gắn bó, mặc dù nhiều vị Thánh của Đạo Mẫu đồng thời cũng là Thành Hoàng của khá nhiều làng xã. Phải chăng, cùng gốc thờ Thần, nhưng tục thờ Thành Hoàng đi theo con đường tiếp thu Nho giáo và chịu sự “kiểm soát” của triều đình thông qua việc phong sắc thần cho các Thành Hoàng, còn Đạo Mẫu lại tiếp thu Đạo giáo và nằm ngoài vòng “kiểm soát” của triều đình, có lúc còn trở thành đối địch, các triều đại phong kiến không thừa nhận thứ đạo này.

Xem Thêm: Tượng mẫu đệ tam, tượng mẫu đệ nhị

tam-toa-thanh-mau

Đạo Mẫu cũng tiếp thu những ảnh hưởng của tục thờ cúng tổ tiên, một tín ngưỡng có vai trò quan trọng hàng đầu trong tín ngưỡng Việt Nam. Điện thần của Đạo Mẫu mang tính gia tộc có Vua Cha, Thánh Mẫu có “Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ”, chẳng qua cũng là một dạng phóng đại của mô thức gia đình và thờ cúng tổ tiên.
Chúng tôi ngờ rằng việc thờ Cô và Cậu của Đạo Mẫu có cội nguồn sâu xa từ việc thờ cúng những người chết trẻ, Bà Cô, Ông Mãnh, một yếu tố rất quan trọng trong thờ cúng tổ tiên ở các gia tộc và dòng họ.
Trong quá trình đạo Phật du nhập vào nước ta khoảng đầu Công nguyên và một bộ phận quan trọng của nó đã phát triển theo khuynh hướng dân gian hóa khi mà từ thời Lê (thế kỷ XV), Phật giáo mất vai trò chính trị ở cung đình thời Lý – Trần, thì Phật giáo có xu hướng dân gian hóa, tạo điều kiện cho đạo Phật và Đạo Mẫu có sự thâm nhập và tiếp thu ảnh hưởng lẫn nhau khá sâu sắc.
Trong việc hình thành phái Mật Tông ở nước ta, có sự ảnh hưởng nhất định của sự giao thoa Phật – Mẫu. Điều dễ nhận biết là ở hầu hết các ngôi chùa hiện nay ở Bắc Bộ và bắc Trung Bộ đều có điện thờ Mẫu. Trong đó phổ biến nhất là dạng “tiên Phật hậu Mẫu” (phía trước thờ Phật, phía sau thờ Mẫu)

Việc xuất hiện Mẫu trong chùa, theo nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền khoảng thế kỷ XVII-XVIII. Người ta đi chùa vừa để lễ Phật vừa để cúng Mẫu. Nhiều khi điện Mẫu trong chùa đã tạo nên không khí ấm cúng, nhộn nhịp hơn cho các ngôi chùa làng. Một số các vị tăng ni có “căn quả” cũng trở thành tín đồ của Đạo Mẫu, họ ngồi đồng hay ít nhất cũng tham dự các nghi lễ của Đạo Mẫu. Ngày nay, ở hầu hết các ngôi chùa có điện Mẫu ở Miền Bắc đều thường xuyên diễn ra nghi lễ Hầu đồng.

chua-ba-den

Có nhiều ngôi chùa ở Nam Bộ lại thờ Mẫu là chính, như chùa Hang Linh Sơn (núi Bà Đen) hay chùa Bà ở thành phố Hồ Chí Minh. Có một dòng Phật Mẫu trong các ngôi chùa ở Nam Bộ. Đây không phải là Thánh Mẫu Liễu Hạnh như ở Bắc Bộ, mà là Phật Mẫu Diêu Trì (Diêu Trì Kim Mẫu, một hóa thân của Cửu Thiên Huyền Nữ của Đạo giáo Trung Hoa). Vị Thánh Mẫu này không chỉ xuất hiện trong các ngôi chùa Phật, mà cả trong thất Cao Đài. Gần đây trong một số ngôi đền thời Mẫu Tam phủ, Tứ phủ ở Bắc Bộ, nhất là ở thành phố Hồ Chí Minh cũng đã có sự hiện diện của vị Thánh Mẫu này.

Không chỉ có con đường các điện Mẫu đi vào chùa, mà còn có đường ngược lại – Phật đi vào các đền phủ thờ Mẫu. Trong điện thần cũng như cách thức phối tự ở các ngôi đền, phủ, ta đều thấy sự hiện diện của Phật, mà đại diện cao nhất là Phật Bà Quan Âm cứu khổ cứu nạn cho chúng sinh. Cũng cần phải nhấn mạnh rằng, Quan Âm trong Phật giáo Ấn Độ vốn là một nam thần, nhưng khi qua Trung Quốc và nước ta đã bị “nữ thần hóa”, thậm chí “Mẫu hóa” để trở thành Quan Âm Thanh Mẫu của Đạo Mẫu Việt Nam.
Trong các ngày giỗ Mẫu – giỗ Mẹ, đều có nghi thức rước Mẫu lên chùa đón Phật về đền phủ cùng tham dự ngày hội. Trong hệ thống các bài chầu văn thì có văn chầu Nhị vị Bồ Tát…
Truyền thuyết về Liễu Hạnh công chúa còn ghi rõ sự tích “Sòng Sơn đại chiến”. Theo đó, trong lúc Mẫu Liễu đang bị các đạo sĩ của phái Đạo Nội (Phù thủy) lừa, thu hết phép thuật, dồn vào tình thế nguy kịch bị bắt giữ thì Thích Ca Mâu Ni đã ra tay cứu độ, giải thoát cho Liễu Hạnh công chúa. Từ đó, Thánh Mẫu Liễu Hạnh quy y, nghe kinh tuân pháp, chuyển hóa từ bị theo gương Phật.
Ở Tây Thiên (Vĩnh Phúc) sự kết hợp thờ Mẫu và Phật cũng rất chặt chẽ, tạo nên một dạng tín ngưỡng Phật – Mẫu, Mẫu – Phật. Tại đây, bất cứ nơi nào có đền thờ Mẫu đều có chùa thờ Phật và ngược lại, hình thành nên một quan niệm đến với Phật về với Mẫu trong những hoạt động hành Hương của con người. Hình tượng Bà Chúa Ba ở Chùa Hương cũng thể hiện sự hòa quyện sâu sắc giữa Phật và Mẫu…

phat-ba-quan-am-chua-huong
Tất nhiên, trong khung cảnh nông thôn Việt Nam, sự thâm nhập và ảnh hưởng lẫn nhau giữa hai thứ tôn giáo tín ngưỡng dân dã là điều dễ hiểu. Cũng là tín ngưỡng dân dã của người dân, cùng hướng về cái từ bi bác ái, tinh thần cộng đồng, khuyến thiện trừ ác, nền tảng của những nguyên tắc ứng xử xã hội cổ truyền. Với lại, dường như hai thứ tín ngưỡng này có cái gì bổ sung cho nhau, đáp ứng nhu cầu tâm linh của người nông dân: Theo Phật để tu nhân tích đức cho đời kiếp sau được lên cõi Niết Bàn cực lạc; còn theo Đạo Mẫu là mong được phù hộ độ trì mang lại sức khỏe, tài lộc, may mắn cho đời sống hiện hữu thường ngày.
Còn với Ấn Độ giáo và Thiên Chúa giáo thì Đạo Mẫu cũng không tạo ra bức tường ngăn cách. Hơn thế nữa, truyền thống tôn thờ Mẫu của người Việt Nam cũng có cái gì đó gần gũi với biểu tượng Đức Mẹ Maria của đạo Thiên Chúa. Do vậy, khi du nhập vào nước ta, những người truyền đạo không phải không nhận ra nét tương đồng giữa Đạo Mẫu bản địa và Thiên Chúa giáo, lợi dụng nó trong việc truyền đạo.
Cần nói thêm rằng, giữa Đạo Mẫu của Việt Nam và thờ Đức Mẹ của Thiên Chúa giáo vừa có sự đồng văn là tôn vinh người Mẹ, lại vừa có sự ganh đua, đối trọng, nhất là địa bàn truyền bá của hai thứ tôn giáo này thường trùng khớp nhau. Với đạo Hin đu (Ấn Độ giáo) xa xôi về nhiều phương diện, nhưng người Việt không phải là không “Việt hóa” các vị thần của đạo này, biến nó thành một dạng Thánh Mẫu của người Việt

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Call Now

0
    Giỏ hàng