Tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc Bộ

tam-toa-thanh-mau

Có thể nói mô hình tổng quát kể trên là mô hình kinh điển, mô hình đầy đủ nhất mà tục thờ Mẫu ở Bắc Bộ là đại diện. Đây cũng là mô hình có sự phát triển tuần tự và mang tính nội tại. Tất nhiên, ở lớp thờ Nữ thần mang tính nguyên sơ, bản địa và do vậy nó phổ cập rộng rãi trong sinh hoạt tín ngưỡng dân gian. Trong một số công trình nghiên cứu trước đây cũng như ở phần trên, chúng tôi cũng đã có dịp đề cập và lý giải các căn nguyên kinh tế, xã hội của việc thờ nữ thần của người Việt cũng như của nhiều dân tộc láng giềng khác.

hoang-thai-hau-nguyen-phi-y-lan
Hoàng Thái Hậu Nguyên Phi Ỷ Lan

Lớp thờ Mẫu thần với các danh xưng, như Quốc Mẫu, Vương Mẫu hay Thánh Mẫu, thường là gắn với quá trình cung đình hóa, lịch sử hóa, như hiện tượng thờ Ỷ Lan Nguyên phi, Bà chúa Kho, Mẹ Thánh Gióng, Tứ vị Thánh nương. Còn lớp thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là một hệ thống phát triển ảnh hưởng về quan niệm vũ trụ luận và hệ thống thần linh của Đạo cao hơn, trên cơ sở thờ Nữ thần, Mẫu thân bản địa, có tiếp nhận những giáo Trung Hoa.
Mối quan hệ giữa ba lớp thờ Mẫu kể trên là mối quan hệ hai chiều, một chiều theo hướng phát triển lịch sử, từ thờ Nữ thần, Mẫu thần đến Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Tuy nhiên, còn theo chiều ngược lại, khi Mẫu Tam phủ, Tứ phủ định hình và phát triển, thì nó lại Tam phủ, Tứ phủ hóa tục thờ Mẫu thần và Nữ thần theo hướng sắp đặt hệ thống thần linh, nghi thức thờ cúng… Xu hướng này đang rất mạnh mẽ không chỉ đối với việc thờ Nữ thần hay Mẫu thần, mà ngay cả với các tín ngưỡng khác.

tục-tho-ca-ong
Tục thờ cá Ông ở Bến Tre

Có thể đưa ra hai thí dụ điển hình cho xu hướng Tam phủ, Tứ phủ hóa các tín ngưỡng khác. Ở làng Cảnh Dương (Quảng Bình), nơi ở cực bắc còn giữ lại tục thờ cá voi khá nguyên vẹn, nhưng đặc biệt ở đây là đền thờ Cá Ông và Cá Bà. Nay bên cạnh mộ Cá Bà còn nhiều ngôi mộ nhỏ, vốn là các con cá voi nhỏ của ngư dân mạng từ biển về chôn bên cạnh, trên bia mộ còn ghi rõ các tên: Ông Hoàng, Quan lớn, Cô, Cậu giống như điện thần của Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Hay Mẫu hóa đền thờ Tam giáo ở động Nhị Thanh, Lạng Sơn. Như mọi người đều rõ, đền thờ Tam giác (Phật Đạo, Nho) này do Ngô Thì Sỹ lập khi ông làm quan (thế kỷ XVIII), nhưng sau này, yếu tố Nho và Phật dần phai nhạt, mà yếu tổ Đạo, mà đây là Đạo Mẫu lại phát triển và dần lấn át Phật và Nho.

Xem Thêm: Sự tích Mẫu Đệ Tam thoải phủ

Phạm vi phân bố của dạng thức thờ Mẫu này là đồng bằng Bắc Bộ cho vị trí rất đặc biệt trong sự giao thoa và chuyển tiếp của tục thờ Mẫu. và duyên hải bắc Trung Bộ, mà điểm chót phía nam của nó là Huế Huế Xét tổng thể cả về hệ thống thần linh và nghi thức thờ cúng, lễ hội, thì tục thờ Mẫu ở Huế vẫn thuộc hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, tuy Tư ở Bắc Bộ, mà là Thiên Ya Na, vị nữ thần Việt gốc Chăm,
Tất nhiên, tục thờ Nữ thần có nguồn gốc xa xưa từ thời nguyên thủy, một số Nữ thần đã được cung đình hóa và lịch sử hóa để thành các Mẫu thần, có lẽ đã xuất hiện vào thời phong kiến tự chủ với việc phong thần của nhà nước phong kiến. Còn lớp mẫu Tam phủ, Tứ phủ thì cũng phải sau thế kỷ XV, nhất là thế kỷ XVI, XVII mới thực sự định hình và phát triển mạnh mẽ. Đây cũng là thời kỳ xuất hiện Thánh mẫu Liễu Hạnh và thịnh hành Đạo giáo dân gian ở nước ta.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Call Now

0
    Giỏ hàng